Cerrahi menopoz nedir?

Cerrahi menopoz, iki yumurtalığın ameliyatla alınmasıyla başlayan menopoz demektir. Tıpta bu ameliyata bilateral ooferektomi denir. Yumurtalıklar östrojenin ana kaynağıdır. İkisi birden alındığında hormon üretimi bir anda durur ve menopoz, ameliyatın hemen ardından başlar (NHS, Hysterectomy).

Doğal menopozda bu düşüş yıllara yayılır. Perimenopoz denen geçiş döneminde beden yavaş yavaş uyum sağlar. Cerrahi menopozda ise bu geçiş yoktur. Cleveland Clinic, hormon üretiminin ameliyattan sonra aniden durduğunu ve bu yüzden belirtilerin çoğu zaman doğal menopozdakinden daha yoğun yaşandığını belirtir (Cleveland Clinic, Menopause after hysterectomy).

Bu ameliyat kimi zaman bir hastalık nedeniyle zorunludur, kimi zaman risk azaltmak için planlanır. Hangi nedenle olursa olsun, beklenmedik bir hızla değişen bedene alışmak zaman alabilir. Hissettiğin kayıp, öfke ya da rahatlama duygularının hepsi anlaşılırdır.

Rahim alınması menopoza sokar mı?

Bu soru çok sık karıştırılır, çünkü iki farklı ameliyat aynı adla anılabiliyor. Ayrım şöyledir:

  • Histerektomi: Rahmin alınmasıdır. Rahim ağzı ve çevre dokular da alınabilir.
  • Ooferektomi: Yumurtalıkların alınmasıdır. Histerektomiyle aynı ameliyatta ya da ayrı olarak yapılabilir.

Yalnız rahim alınıp yumurtalıklar korunduysa menopoz hemen başlamaz. Cleveland Clinic, yumurtalıkları yerinde kalan kadınların rahim ameliyatından sonra tipik olarak menopoza girmediğini yazar. Yine de iki şey değişir:

Adetler kesilir. NHS’e göre rahim alındıktan sonra yaşın ne olursa olsun adet görmezsin ve gebe kalamazsın (NHS, Hysterectomy). Bu yüzden menopozun yaklaştığını adet düzeninden anlamak mümkün olmaz.

Menopoz biraz erken gelebilir. NHS, bir ya da iki yumurtalık korunsa bile menopoz belirtilerinin beklenenden erken başlayabileceğini belirtir (NHS, Hysterectomy: risks). ABD’de yapılan ileriye dönük bir çalışmada, rahmi alınan ama yumurtalıkları korunan kadınlarda yumurtalık yetmezliği riskinin rahmi yerinde olanlara göre daha yüksek olduğu görüldü. Araştırmacılar aradaki farkı yaklaşık 1,9 yıl olarak tahmin etti. Ancak bu farkın ameliyatın kendisinden mi, ameliyata yol açan hastalıktan mı kaynaklandığının belirsiz olduğunu da not ettiler (Moorman ve ark., 2011).

Cerrahi menopoz belirtileri nelerdir?

Belirtiler doğal menopozdakilerle aynı türdendir; fark hızında ve çoğu zaman şiddetindedir. NHS, yumurtalıklar alındığında şu belirtilerin genellikle ameliyattan kısa süre sonra başladığını yazar: sıcak basması, terleme, vajinal kuruluk ve uyku bozukluğu (NHS, Hysterectomy: risks).

Bir literatür derlemesi, menopoz öncesi dönemdeki kadınlarda ooferektomiyle yumurtalık işlevinin aniden kaybının doğal menopoza göre daha ağır sonuçlarla ilişkili olduğunu aktarır. Sıcak basması, uyku sorunları ve ruh hâli değişimleri doğal menopozdakilere benzer, ama ani başlangıç uyum sağlamayı zorlaştırır (Secoșan ve ark., 2019).

Sıcak basmasını daha ayrıntılı tanımak için sıcak basması yazısına bakabilirsin. Belirtiler cinsel yaşamı, uykuyu ve iş hayatını etkiliyorsa bunu hekiminle açıkça konuşmak, sana uygun seçenekleri birlikte değerlendirmenin ilk adımıdır.

Genç yaşta cerrahi menopozun uzun vadeli etkileri nelerdir?

Yumurtalıklar doğal menopoz yaşından yıllar önce alındığında beden, östrojenin koruyucu etkisinden daha uzun süre yoksun kalır. Bu yüzden uzun vadeli izlem önem kazanır.

Kemik sağlığı: NHS, özellikle 40 yaşından önce erken başlayan menopozun kemik erimesi (osteoporoz) riskini artırabileceğini ve yaşa ve duruma göre bunu önlemek için ek önlem gerekebileceğini belirtir (NHS, Hysterectomy: risks). Derlemeye göre 45 yaşından önce iki yumurtalığın alınması osteoporoz için bir risk etkeni kabul edilir (Secoșan ve ark., 2019). Konunun ayrıntıları kemik sağlığı ve menopoz yazısında.

Kalp ve damar sağlığı: The Menopause Society, erken menopozun ileriki yaşlarda kalp hastalığı riskini artırabileceğini belirtir (The Menopause Society, Premature Menopause). Derleme de en yüksek kalp-damar riskinin genç yaşta yumurtalıkları alınan kadınlarda görüldüğünü aktarır (Secoșan ve ark., 2019).

Bu bilgiler korkutmak için değil, izlemi planlamak içindir. Kemik yoğunluğu ölçümü, tansiyon, kolesterol ve kan şekeri gibi göstergelerin ne sıklıkla kontrol edileceğini hekiminle konuşman yerinde olur. Belirtilerin ve uzun vadeli korunma için hangi seçeneklerin uygun olduğu da kişiye göre değişir; bu kararı hekiminle birlikte verirsin.

Erken yaşta başlayan menopozun genel tablosunu erken menopoz yazısında anlattık.

Cerrahi menopoz cinselliği ve ilişkiyi etkiler mi?

Etkileyebilir, ve bunu konuşmak utanılacak bir şey değildir. NHS’in saydığı belirtiler arasında vajinal kuruluk da var (NHS, Hysterectomy: risks); bu da ilişki sırasında rahatsızlık ya da ağrıya yol açabilir. Derlemede, rahmi alınıp yumurtalıkları korunan kadınlarda cinsel işlevdeki düşüşün, iki yumurtalığı da alınanlara göre daha yavaş olduğu aktarılır (Secoșan ve ark., 2019).

Bedenin bir parçasını kaybetmek, bazı kadınlarda kendini farklı hissetmeye de yol açar. Partnerinle neler hissettiğini açıkça paylaşmak, yakınlığı yeniden kurmanın en güçlü yollarından biridir. Bu konuyu hekiminle konuşmaktan çekinme; vajinal kuruluk ve cinsel isteksizlik için de seçenekler vardır.

Cerrahi menopozda kendin neyi gözlemleyebilirsin?

  • Ameliyat tarihini ve belirtilerin ilk ne zaman başladığını.
  • Sıcak basması ve gece terlemesinin günlük sıklığını.
  • Uyku, ruh hâli ve cinsel yaşamdaki değişimleri.
  • Yumurtalıkların korunduysa, ilerleyen yıllarda ortaya çıkan yeni belirtileri.

Bu kayıt, kontrol randevusunda “nasılsın” sorusuna genel bir cevap yerine somut bir tablo sunmanı sağlar. Belirtilerin ameliyattan sonraki haftalarda nasıl seyrettiğini görmek, hekiminle hangi konuya öncelik vereceğinizi belirlemeyi de kolaylaştırır.

Kanser tedavisi menopoza sokar mı?

Ameliyat dışında da yumurtalık işlevi tedavi nedeniyle durabilir. The Menopause Society, kemoterapinin yumurtalıklara zarar vererek menopoza yol açabilen tedaviler arasında olduğunu belirtir (The Menopause Society, Premature Menopause). NHS de ışın tedavisini (radyoterapi) erken menopozun nedenleri arasında sayar.

Bu durumda menopozun kalıcı olup olmayacağı yaşa ve tedavinin türüne göre değişir. Kanser tedavisi sürecindeysen, menopoz belirtileri ve doğurganlık konusundaki sorularını onkoloğunla tedavi başlamadan konuşabilirsin.

Ameliyat türüne göre ne değişir?

Ameliyat Adet Menopoz Ne izlenir
Yalnız rahim alınması, yumurtalıklar korunur Kesilir Hemen başlamaz, erken gelebilir Menopoz belirtileri
Rahim ve tek yumurtalık alınması Kesilir Hemen başlamaz, erken gelme riski daha yüksek Menopoz belirtileri
İki yumurtalık alınması Kesilir Hemen başlar Belirtiler, kemik, kalp
Kemoterapi ya da pelvise ışın tedavisi Kesilebilir Başlayabilir Belirtiler, kemik, doğurganlık

Ameliyat öncesi ve sonrası hekime ne sormalı?

Ameliyat planlanıyorsa ya da yakın zamanda olduysa şu soruları sorabilirsin:

  • Ameliyatta yumurtalıklarım alınacak mı, alındı mı? Neden?
  • Belirtiler başlarsa hangi seçenekleri konuşabiliriz?
  • Kemik yoğunluğumu ne zaman ve ne sıklıkla ölçtürmeliyim?
  • Kalp ve damar sağlığım için hangi kontroller gerekli?
  • Yumurtalıklarım korunduysa menopozun geldiğini nasıl anlayacağız?

Ameliyat raporunda neyin alındığını yazılı olarak öğrenmek, ileride başka bir hekimle görüştüğünde de işine yarar.